Over rouw

Roland Barthes (1915-1980) is nog steeds een van de centrale figuren binnen de hedendaagse filosofie en de kritische theorie, want zijn bijdragen aan de semiotiek, taalkunde en literatuurtheorie zijn essentieel voor iedereen die binnen deze kennisgebieden werkt.

Wij willen echter Barthes’ meer intieme filosofische reizen presenteren. Daar, in zijn sentimentaliteit en zijn diep genegen manier om de geesten van de menselijke emotionaliteit door muziek en literatuur te verhelderen, onthult de Franse denker zijn denken als een prachtig vreemde zoektocht naar nuance, naar minieme verschillen die de eindeloze configuraties van het menselijk bestaan blootleggen.

Daarom gaat het volgende essay over Barthes’ beroemde “Mourning Diary” - een diep persoonlijk biechtboek dat hij bijhield nadat zijn moeder was overleden. Een dagboek van rouw dat elke breuk onderzoekt die een verlies kan veroorzaken. “Mourning Diary” is Barthes’ getuigenis van de volharding van de liefde en de moed om niet alleen de moed van iemand die rouwt, maar ook diens hopeloosheid te onthullen.

Opgedragen aan Roland Barthes’ “Mourning Diary”

Bij het maken van deze aantekeningen vertrouw ik mezelf toe aan de banaliteit in mij. De banaliteit van onze rouw. Een bijna ondraaglijke gedachte na het verlies van degenen die ons het dierbaarst zijn. Een gedachte die binnendringt in datgene wat men niet durft te benoemen wanneer men geconfronteerd wordt met de dood van een geliefde. Het gevoel onder ogen zien dat er in verlies geen waardigheid, geen grootsheid, geen poëzie schuilt. Alleen de kracht van een botte afwezigheid, verlengd door de lichtheid van de herhalingen van het leven na zo’n verwoestende gebeurtenis.

Handgemaakte kandelaren voor urnen van Pulvis

Want degene die bij Barthes rouwt, leeft in een wereld die de mogelijkheid uitwist om de dood om te vormen tot kunst, tot betekenis. Binnen deze ervaring van de botheid van verdriet bloeit de verleiding op om wreed, narcistisch en kleinzielig te worden. Een lokmiddel om de triviale gebeurtenis van de dood en de tranen die zij voortbrengt te bestraffen. Tranen die ontoegankelijk zijn voor het schrijven, schilderen en zingen, oftewel voor een hogere waarheid.

Hier openbaart Barthes’ filosofische denken zich uiteindelijk niet als onderdeel van de eeuwenoude pedagogie die ons leert hoe we moeten sterven, maar als arbeid die men wijdt aan de harde werkelijkheid van de rouw. Een toewijding die iemands ware kwetsbaarheid blootlegt. Dat wil zeggen: de kwetsbare openheid die niet draait om een enkel levend ego dat bang is voor zijn eigen einde, maar om een ego dat is blootgesteld aan de pure afwezigheid van een geliefde. In deze blootstelling krijgt de afwijzing vorm van elke compensatie die voortkomt uit de vanzelfsprekende samenstellingen van het zijn. Wie rouwt hoeft niet te delen, uit te gaan of zich op zijn/haar werk te concentreren om pijn en lijden te doorstaan.

Want de moed van iemand die zich aan verdriet wijdt, komt niet tot uiting in het overwinnen ervan, maar in het bewaken van de obscene banaliteit van het verlies. De betekenis van zo’n waanzinnige bewaking is echter niet te vinden in een even triviale aanname als het genezen van verdriet door het te bewaren.

Wat Barthes’ denken probeert te vatten, is een bestaan in het voortduren van een wond. Een ongeneeslijke wond die iemands diepste wezen is geworden. En het is deze ongeneeslijkheid van het verlies die niet alleen de rouw definieert, maar ons ook confronteert met de werkelijkheid van iets dat vrijgesteld is van tijd en ruimte. Want bestaan in verdriet betekent wonen in de stilstand van de oneindigheid. De absolute aanwezigheid van het eindeloze verdragen, die zich manifesteert als de afwezigheid van de geliefde ander en elke poging verhindert om degene die rouwt in de stroom van het zijn op te nemen.

Of, in Barthes’ eigen woorden:

[Mourning]

Niet voortdurend, maar onbeweeglijk.

Hier kan uiteindelijk een voor de hand liggende vraag worden gesteld. Hoe is dit überhaupt draaglijk? Hoe wordt men niet wreed, egoïstisch, kleinzielig of erger? Barthes’ antwoord is opnieuw pijnlijk. Het is niet draaglijk, en men verandert in alles wat men niet kan verdragen.

Maar terwijl de onbeweeglijke leegte van de rouw voortduurt, dieper wordt en met al haar kwaadaardige banaliteit terugkeert, is er een moment van stilte.

Rustig weekend van 15 augustus; terwijl de radio Bartóks De houten prins uitzendt, lees ik dit (tijdens het bezoek aan de Kashino-tempel, het lange verslag van Bashō’s reis): “We bleven lange tijd in uiterste stilte zitten.”
Onmiddellijk voel ik een soort satori, mild, gelukkig, alsof mijn verdriet werd verzacht, gesublimeerd, verzoend, dieper werd zonder af te nemen - alsof “ik mezelf terugvond”.
Satori betekent een plotselinge verlichting die het spirituele doel van het zenboeddhisme vertegenwoordigt.

Voor Barthes’ rouw betekent dit een moment van neutraliteit, een stilte waarin niets is veranderd, niets werkelijk is verzoend en niets is overwonnen. Het enige dat in dit stille ogenblik zichtbaar is geworden, is een aanwezigheid van mezelf als iemand die rouwt, als iemand die werkelijk bestaat binnen zijn niet-aflatende wond. Vanuit deze flikkering begint het herstel. Niet het herstel naar een vroegere manier van leven, en evenmin de hoop op het ontstaan van een geheeld bestaan, maar de aanvaarding van de absolute tegenwoordigheid van mezelf in de rouw. Een erkenning die in wezen de diepgaande daad van vrijgevigheid is tegenover de herinnering aan een verloren geliefde. Want degenen die in vrede rusten, willen niet herinnerd worden als de spookachtige geesten van de levenden. Hun imperatief is de zekerheid van het Definitieve. Dat wil zeggen: de aanvaarding van wat is gebeurd en niet opnieuw kan gebeuren…

Barthes’ begon zijn “Mourning Diary” te schrijven op de dag nadat hij zijn moeder verloor - 25 oktober^th 1977. Hij hield het bijna twee jaar bij. De laatste gedateerde aantekening is van 15 september^th 1979. Er staat:

Er zijn ochtenden die zo verdrietig zijn…

Een werkelijk banale uitspraak, een willekeurig einde aan een leven dat de eindeloosheid van het verlies verdraagt. Een kwetsbaar monument voor wat niet opnieuw kan gebeuren…

Maman.

Auteur: Yakim Petrov

____________________________________________________________

1. Alle zinnen in cursief zijn citaten uit:
Barthes, R. (2009). Mourning Diary. Vertaald door Richard Howard. New York: Hill and Wang

2. The Wooden Prince is een eenakter-pantomimeballet dat tussen 1914-1916 werd gecomponeerd door een van de beroemdste Hongaarse componisten, Béla Bartók.
3. Matsuo Bashō (1644-1694) was de beroemdste dichter van de Edo-periode in Japan.
4. Dit is de definitie van satori van Merriam-Webster.

------------------