Kunnen dieren aanvoelen wanneer een ander dier stervende is? Wat de wetenschap onthult over hun bewustzijn

Wanneer een hond plotseling uitzonderlijk veel aandacht besteedt aan een ouder wordende soortgenoot, een kat weigert de zijde te verlaten van een ander dier dat ernstig ziek is, of een olifant dicht bij een stervend lid van zijn kudde blijft, is het moeilijk om je niet af te vragen of dieren herkennen dat de dood nadert. Reageren ze op gedragsveranderingen, nemen ze met hun zintuigen iets waar wat mensen niet kunnen waarnemen, of reageren ze gewoon op de toestand van een dier dat ze kennen?

Eeuwenlang maken verhalen over dieren die de dood aanvoelen deel uit van menselijke observaties. Sommige baasjes vertellen dat hun huisdieren lijken te begrijpen wanneer een ander dier het einde van zijn leven nadert, terwijl anderen ongewoon gedrag melden kort voordat een soortgenoot sterft. Hoewel deze verhalen vaak worden opgevat als bewijs van een bijzonder bewustzijn van de sterfelijkheid, biedt de wetenschap een complexere verklaring. Dieren hebben zintuiglijke vermogens waarmee ze subtiele lichamelijke en gedragsveranderingen kunnen waarnemen, en onderzoek heeft gedocumenteerd hoe verschillende soorten reageren op stervende en overleden soortgenoten. De vraag is of ze dankzij deze vermogens de dood zelf kunnen herkennen, of dat ze reageren op signalen die mensen mogelijk over het hoofd zien.

Kunnen dieren herkennen dat een ander dier stervende is?

Het vermogen om te herkennen dat een ander dier onwel is, betekent niet noodzakelijkerwijs dat een dier weet dat het de dood nadert. Een dier kan veranderingen in beweging, ademhaling, lichaamstemperatuur, houding, geluiden of geur opmerken zonder de medische aandoening te begrijpen die daarvoor verantwoordelijk is.

Deze verschillen zijn bijzonder interessant bij sociale soorten, waarvan de individuen elkaar regelmatig observeren en met elkaar omgaan. Dieren die samenleven, raken vertrouwd met elkaars routines, bewegingen en gedrag. Een soortgenoot die plotseling stopt met eten, zich minder vaak beweegt of anders reageert op sociaal contact, kan daardoor ongewoon veel aandacht trekken.

Het wetenschapsgebied van de vergelijkende thanatologie, dat onderzoekt hoe dieren de dood waarnemen en erop reageren, is begonnen dit gedrag systematischer te bestuderen. Onderzoekers bestuderen welke zintuiglijke informatie dieren gebruiken om levende individuen te onderscheiden van stervende of overleden exemplaren, waaronder visuele, chemische en tactiele signalen.

Een overzichtsartikel dat in 2018 werd gepubliceerd in Philosophical Transactions of the Royal Society B door onderzoekers André Gonçalves en Dora Biro onderzocht bewijs uit verschillende diergroepen, waaronder olifanten, primaten, walvisachtigen, vogels en insecten. Hun werk toonde aan dat reacties op de dood niet beperkt zijn tot één soort of één type gedrag. Dieren kunnen overleden soortgenoten onderzoeken, vermijden, aanraken, beschermen of in hun buurt blijven, afhankelijk van hun biologie en sociale organisatie.

Er is echter een belangrijke beperking: een reactie op ziekte of dood waarnemen bewijst niet dat een dier kan voorspellen wanneer een ander dier zal sterven.

Het buitengewone reukvermogen

Een van de wetenschappelijk interessantste verklaringen heeft te maken met het reukvermogen van dieren. Vooral honden hebben een uitzonderlijk goed ontwikkeld reukorgaan, waardoor ze chemische signalen kunnen onderscheiden die voor mensen moeilijk of onmogelijk waarneembaar zijn.

Elk levend organisme produceert vluchtige organische stoffen, algemeen bekend als VOC's. Deze stoffen komen vrij bij stofwisselingsprocessen en zijn te vinden in adem, huidafscheidingen, urine en andere lichaamsstoffen. Hun samenstelling kan veranderen wanneer een organisme een infectie ontwikkelt, een ontsteking doormaakt of andere fysiologische veranderingen ondergaat.

Dit betekent dat ziekte de geur van een dier kan veranderen, zelfs wanneer de zichtbare symptomen relatief subtiel zijn.

Onderzoek naar het reukvermogen van honden heeft aangetoond dat speciaal getrainde honden bepaalde geurpatronen die met ziekten samenhangen, kunnen onderscheiden. Een overzichtsstudie uit 2021, gepubliceerd in BMC Infectious Diseases, onderzocht studies naar de opsporing van verschillende aandoeningen, waaronder infecties, kanker en stofwisselingsstoornissen. De studie beschreef hoe veranderingen in het chemische profiel van het lichaam waarneembare signalen kunnen opleveren voor getrainde honden.

Deze bevindingen zijn bijzonder relevant bij de vraag of het ene dier kan herkennen dat een ander ernstig ziek is. Een hond kan veranderingen in de geur van een soortgenoot waarnemen voordat de aandoening voor een menselijke waarnemer duidelijk wordt.

Toch zijn ziekte opsporen en de dood voorspellen twee verschillende vaardigheden. Er is momenteel geen bewezen wetenschappelijk bewijs dat honden betrouwbaar kunnen vaststellen wanneer een ander dier op het punt staat te sterven, uitsluitend via geur. Hun gevoeligheid voor chemische veranderingen kan bepaalde waarnemingen verklaren, maar bewijst niet dat ze begrijpen dat de dood nadert.

Olifanten: reactie op een stervende metgezel

Olifanten leveren enkele van de meest overtuigende voorbeelden van reacties van dieren op stervende soortgenoten. Hun sociale relaties zijn complex en kuddeleden onderhouden langdurige banden die samenwerking, bescherming en nauw lichamelijk contact kunnen omvatten.

Onderzoekers hebben vastgelegd hoe olifanten zieke of stervende groepsgenoten benaderen, hen met hun slurf aanraken, hun lichaam onderzoeken en soms proberen dieren te ondersteunen die niet meer kunnen staan.

In een wetenschappelijk onderzoek uit 2019 werden drie rechtstreeks waargenomen gevallen onderzocht waarbij Aziatische olifanten in het wild betrokken waren. De onderzoekers legden gedrag vast dat plaatsvond vóór, tijdens en na de dood van individuele olifanten. In alle drie de gevallen vertoonden andere olifanten verkennend gedrag, waaronder snuffelen en lichamelijk onderzoek. Sommige probeerden ook stervende kalveren te ondersteunen, terwijl één volwassen vrouwtje hoogfrequente geluiden maakte in de aanwezigheid van een stervend kalf.

Deze waarnemingen suggereren dat olifanten op manieren reageren op de lichamelijke toestand van andere leden van hun soort die verder gaan dan eenvoudige vermijding. Hun gedrag kan voortkomen uit sociale gehechtheid en verdriet, en uit pogingen om hulp te bieden.

Olifanten tonen ook veel belangstelling voor de resten van overleden soortgenoten. Er is waargenomen dat ze botten onderzoeken, schedels en slagtanden aanraken en plekken bezoeken waar andere olifanten zijn gestorven.

Wetenschappers blijven echter voorzichtig met het interpreteren van dit gedrag. Een olifant die een stervende soortgenoot nadert, herkent misschien dat er iets ernstig mis is, zonder noodzakelijkerwijs te begrijpen dat de dood onvermijdelijk is. Het gedrag kan een poging zijn om te reageren op een vertrouwd individu in nood.

Honden en katten: herkennen gezelschapsdieren wanneer een ander huisdier stervende is?

Huisdieren vormen een bijzonder interessant onderwerp, omdat ze vaak jarenlang hun leefomgeving delen met dieren van een andere soort of met andere dieren.

Honden en katten raken vertrouwd met de routines van hun metgezellen, waaronder hun bewegingen, geluiden, eetgewoonten en interactiepatronen. Wanneer deze routines ingrijpend veranderen, reageert het dier dat achterblijft mogelijk door alerter te worden, in de buurt te blijven of ongebruikelijk gedrag te vertonen.

Ook is onderzocht hoe honden reageren op de dood van een andere hond. Een studie die in 2022 werd gepubliceerd in Scientific Reports onderzocht gedragsveranderingen bij honden na de dood van een gezelschapsdier. De onderzoekers verzamelden bij eigenaren informatie over gedragsveranderingen, waaronder veranderde slaappatronen, minder activiteit, veranderingen in de eetlust en meer aandacht vragen.

De bevindingen suggereerden dat sommige honden gedragsveranderingen vertonen na het verlies van een andere hond in huis. De sterkte van deze reacties leek samen te hangen met de aard van hun eerdere relatie.

Dit onderzoek is relevant omdat het laat zien dat de dood van een gezelschapsdier gevolgen kan hebben voor de dieren die achterblijven. Het bewijst echter niet dat honden de dood van tevoren kunnen voorspellen.

Katten hebben op dit specifieke gebied aanzienlijk minder wetenschappelijke aandacht gekregen. Hun reacties op ziekte en de dood kunnen veranderingen in nabijheid, sociale interactie of vermijding omvatten, maar er is onvoldoende bewijs om te concluderen dat ze een specifiek vermogen hebben om een naderende dood te herkennen.

Het belangrijke onderscheid is dat dieren veranderingen bij hun soortgenoten kunnen opmerken zonder noodzakelijkerwijs de oorzaak ervan te begrijpen. Wat op een bijzonder groot bewustzijn lijkt, kan het resultaat zijn van de combinatie van vertrouwdheid, zintuiglijke waarneming en sociale gehechtheid.

Waarom blijven sommige dieren dicht bij stervende soortgenoten?

Bij een stervend individu blijven is een van de gedragingen die de aandacht van mensen het sterkst trekt. Het kan doelbewust en beschermend lijken, en zelfs lijken op de manier waarop mensen zich gedragen wanneer iemand in hun omgeving de dood nadert.

Dergelijke waarnemingen zijn bij verschillende sociale soorten gedocumenteerd, met name bij olifanten, primaten en walvisachtigen.

Bij primaten bleven moeders hun overleden jongen soms lange tijd dragen. Een vergelijkende studie uit 2021 onderzocht 409 gedocumenteerde gevallen bij 50 soorten primaten. Daaruit bleek dat moeders hun jongen vaker bleven dragen wanneer de dood het gevolg was van niet-traumatische oorzaken, zoals ziekte, dan van traumatische gebeurtenissen.

Een mogelijke verklaring is dat het ontbreken van plotselinge of zichtbare tekenen van de dood het voor de moeder moeilijker maakt om te herkennen dat het jong niet meer leeft. De moeder kan blijven reageren op vertrouwde lichamelijke en sociale signalen en haar gedrag geleidelijk aanpassen naarmate de verschillen duidelijker worden.

Soortgelijke waarnemingen zijn gedaan bij dolfijnen en walvissen. Sommige moeders bleven hun overleden kalveren dicht bij het wateroppervlak dragen, soms gedurende langere tijd. Dit gedrag kan verband houden met de moeder-kindband en een geleidelijke reactie op het verlies van een nakomeling.

Dicht bij een stervende soortgenoot blijven betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat een dier weet dat de dood nadert. Het kan in plaats daarvan wijzen op het belang van een bestaande sociale band en de moeilijkheid om te reageren op een plotselinge verandering in de toestand van een ander individu.

Kunnen dieren de geur van de dood herkennen?

Het vermogen om ziekte aan geur te herkennen is slechts een deel van de wetenschappelijke verklaring. Onderzoekers hebben ook onderzocht hoe dieren reageren op de chemische veranderingen die na de dood optreden.

Wanneer biologisch weefsel begint te ontbinden, komen er stoffen vrij die verband houden met de afbraak van organisch materiaal. Daaronder vallen putrescine en cadaverine, chemische verbindingen die zijn onderzocht vanwege hun rol in de reacties van dieren op overleden soortgenoten.

Een overzichtsartikel uit 2018 in Philosophical Transactions of the Royal Society B onderzocht hoe verschillende soorten chemische signalen gebruiken om dode individuen van hun eigen soort of van andere soorten te herkennen.

Insecten bieden bijzonder duidelijke voorbeelden. Sommige mierensoorten reageren op chemische stoffen die vrijkomen bij ontbinding door overleden leden van hun kolonie te verwijderen. In bepaalde gevallen is het signaal echter niet alleen het verschijnen van een nieuwe chemische stof. Ook het verdwijnen van stoffen die normaal aanwezig zijn op het lichaam van een levende mier kan gedrag uitlokken waarbij het lijk wordt verwijderd.

Gewervelde dieren kunnen anders reageren. Bepaalde vissen en andere dieren mijden plekken waar de resten van overleden soortgenoten liggen, mogelijk omdat de bijbehorende chemische signalen wijzen op een risico op infectie of gevaar.

Deze reacties zijn niet noodzakelijkerwijs bewijs dat dieren de dood begrijpen. Het kunnen adaptieve reacties zijn die dieren helpen ziekte te vermijden, bedreigingen te herkennen of de veiligheid van hun sociale groepen te waarborgen.

Toch laten ze zien dat de dood zintuiglijke informatie oplevert die andere dieren kunnen waarnemen.

Is het instinct, bewustzijn of iets anders?

De grootste moeilijkheid bij het begrijpen van reacties van dieren op stervende soortgenoten is vaststellen wat dat gedrag werkelijk betekent.

Een dier dat bij een stervende metgezel blijft, reageert mogelijk op gehechtheid, veranderingen in geur, ongebruikelijke bewegingen of het ontbreken van normale sociale interactie. Deze verklaringen sluiten elkaar niet uit.

Wetenschappers maken onderscheid tussen herkennen dat een individu niet meer normaal functioneert en begrijpen dat de dood onomkeerbaar is. Een dier merkt mogelijk dat een metgezel niet reageert, zonder te begrijpen dat die toestand niet kan worden teruggedraaid.

Dit onderscheid is belangrijk, omdat menselijke waarnemers diergedrag vaak interpreteren aan de hand van hun eigen emotionele ervaringen. Een hond die weigert een zieke metgezel te verlaten, lijkt misschien te begrijpen dat de dood nadert, maar uit het gedrag alleen kan dat niet worden vastgesteld.

Er is ook aanzienlijke variatie tussen soorten en individuen. Dieren met complexe sociale structuren hebben mogelijk meer gelegenheid om door herhaalde ontmoetingen te leren over ziekte, verwondingen en de dood. Hun eerdere ervaringen, relaties en zintuiglijke vermogens kunnen allemaal van invloed zijn op hoe ze reageren.

Op dit moment is er geen wetenschappelijke consensus dat dieren het exacte moment van de dood van een ander individu kunnen voorspellen. Wat steeds meer onderzoek ondersteunt, is dat veel soorten aanzienlijke veranderingen bij andere dieren kunnen waarnemen en reageren op de fysieke en sociale gevolgen van die veranderingen.

Wat dit onthult over hoe dieren verlies ervaren

Het vermogen om veranderingen in de toestand van een metgezel te herkennen, heeft gevolgen die verder gaan dan wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Het moedigt aan om de relaties die dieren met elkaar aangaan en de manier waarop ze reageren wanneer die relaties worden verstoord, zorgvuldiger te begrijpen.

Na de dood van een ander dier kan een achtergebleven huisdier stiller of minder actief worden, meer op zijn baasje leunen of ongewoon veel aandacht hebben voor vertrouwde plekken en routines. Deze veranderingen moeten niet automatisch als rouw worden geïnterpreteerd, maar ze kunnen erop wijzen dat het dier reageert op een ingrijpende verandering in zijn sociale omgeving.

Voor baasjes kan het belangrijk zijn deze veranderingen te herkennen. Vertrouwde routines aanhouden, aandacht geven en de gezondheid van het achtergebleven dier in de gaten houden, kan helpen bij het wennen aan de afwezigheid van zijn metgezel. Aanhoudende veranderingen in eetlust, gedrag of activiteit moeten ook met een dierenarts worden besproken, in plaats van ze uitsluitend aan emotioneel leed toe te schrijven.

Om de reacties van dieren op de dood te begrijpen, hoef je er niet van uit te gaan dat elke soort sterfelijkheid op dezelfde manier ervaart als mensen. Je moet erkennen dat dieren informatie verzamelen via zintuigen en sociaal gedrag die aanzienlijk kunnen verschillen van de onze.

Een ander begrip van de laatste momenten

De wetenschap heeft nog niet vastgesteld of dieren echt weten wanneer een ander dier op het punt staat te sterven. Onderzoek heeft echter aangetoond dat ze veranderingen kunnen waarnemen die met ziekte samenhangen, kunnen reageren op onbekende lichamelijke omstandigheden en op complexe wijze kunnen reageren op stervende en overleden metgezellen.

Hun uitzonderlijk goede reukvermogen, gevoeligheid voor beweging en besef van sociale relaties bieden mogelijke verklaringen voor gedrag dat menselijke waarnemers al lange tijd raadselachtig vinden.

Misschien is het belangrijkste onderscheid dat het herkennen van de dood niet noodzakelijkerwijs betekent dat je die op dezelfde manier begrijpt als mensen. Een dier begrijpt misschien niet dat de dood definitief is, maar merkt nog steeds dat een vertrouwde metgezel verandert, reageert op diens kwetsbaarheid en merkt het wanneer die niet meer aanwezig is.

Deze waarnemingen herinneren ons eraan dat ziekte, afscheid en verlies niet uitsluitend bij mensen voorkomen. Hoewel de precieze aard van het bewustzijn van dieren een open wetenschappelijke vraag blijft, wijst het bewijs erop dat hun reacties op de laatste levensfase meer aandacht verdienen dan ze traditioneel hebben gekregen.