Bakit Kayang Magbalik ng Amoy ng Alaga Mo ang Buong Alaala

May mga alaalang kaya nating ilarawan, at mayroon namang tila dumarating bago pa ang mga salita.

Sapat na ang isang pamilyar na amoy.

Para sa taong nakasama nang ilang taon ang isang alagang hayop, maaaring mahirap ilarawan ang amoy nito. Maaaring amoy ng balahibo nito pagkapasok mula sa ulan, amoy ng paborito nitong kumot, ang naiibang amoy ng kuwelyo nito, o basta ang pamilyar na presensiya ng hayop sa silid. Hindi naman natin ito palaging sinasadyang mapansin habang buhay pa ang alaga natin.

Pero kapag wala na ang presensiya nito, maaaring biglang maging mahalaga ang pinakamaliliit na detalye ng pandama dahil sa kawalan nito.

Kayang magbalik ng isang amoy ng isang silid. Isang panahon. Isang partikular na hapon. Kung minsan, halos isang buong sandali.

Hindi lang ito dahil malapit ang kaugnayan ng pang-amoy sa alaala. Di-karaniwang tuwiran ang ugnayan ng dalawa.

Sa lahat ng pandama natin, ang pang-amoy ang may isa sa pinakamalapit na ugnayan sa mga bahagi ng utak na may kinalaman sa emosyon at alaala. Pinoproseso ang mga amoy sa sistemang olpaktoryo, na malapit ang ugnayan sa mga bahagi ng utak gaya ng amigdala at hipokampo. Mahalaga ang papel ng amigdala sa pagproseso ng emosyon, samantalang sentro naman ang hipokampo sa pagbuo at paggunita ng mga alaala.

Dahil sa ganitong lapit ng mga bahagi ng utak, nauunawaan natin ang isang bagay na nararanasan ng marami kahit hindi nila maipaliwanag: kayang biglang magparamdam ng isang pamilyar na amoy na napakalapit ng nakaraan.

Maaaring hindi natin maalalang sinadya nating itago sa alaala ang partikular na amoy na iyon.

Ang utak natin ang gumawa nito para sa atin.

At kapag muling sumingaw ang amoy, kung minsan ay higit pa sa amoy mismo ang naibabalik nito.

Para sa mga may alagang hayop, maaaring lalong matindi ang epekto nito.

Namumuhay tayo kasama ng mga hayop sa paraang lubhang nakabatay sa mga pandama. Hinahawakan natin sila, naririnig natin silang gumagalaw sa bahay, napapansin natin ang tunog ng kanilang paghinga, at nakikilala natin ang kani-kanilang amoy. Nagiging bahagi ng karaniwang takbo ng araw-araw na buhay ang amoy nila.

Nariyan ito kapag natutulog ito sa tabi natin.

Nariyan ito kapag umuuwi ito mula sa paglalakad.

Nariyan ito sa higaan, kumot at paborito nitong laruan.

Sa bandang huli, hindi na natin ito naiisip.

Nagiging bahagi na lang ito ng tahanan.

Iyan ang dahilan kung bakit kakaiba ang kawalan nito.

Kapag namatay ang isang alagang hayop, madalas na katahimikan ang unang napapansin ng mga tao. Ang kawalan ng mga yabag. Ang bakanteng espasyo sa sopa. Ang mangkok na hindi na pinupuno.

Pero maaari ring mas tahimik ang pagkawala: ang unti-unting paghina ng isang pamilyar na amoy.

Sa simula, maaaring manatili ang bakas ng amoy nito kung saan-saan. Sa kumot. Sa kama. Sa kuwelyo. Sa mga lugar kung saan ito dating natutulog.

Pagkatapos, unti-unti itong nagiging hindi gaanong malinaw.

At kung minsan, kayang ibalik ang lahat ng alaala ng isang ganap na di-inaasahang pagkakasalubong sa kaparehong amoy.

Isang partikular na tela. Isang mainit na silid. Ang amoy ng basang damo. Isang shampoo. Isang sahig na kahoy matapos umulan.

Sa isang iglap, hindi lamang ang hayop ang inaalala ng isip.

Binubuo nitong muli ang mundong nakapaligid sa kanila.

Isa ito sa mga dahilan kung bakit maaaring ibang-iba ang pakiramdam ng pag-amoy kumpara sa pagtingin sa lumang litrato.

Larawan naman ang ibinibigay sa atin ng isang litrato.

Maibabalik sa atin ng isang amoy ang isang sitwasyon.

Maaari nitong ibalik ang pakiramdam ng pag-upo sa sahig habang natutulog ang aso sa malapit. Ang pakiramdam ng pagtalon ng pusa sa kama sa umaga. Ang dating kapaligiran ng isang partikular na tahanan sa isang yugto ng buhay.

Maaaring dumating ang alaala bilang kalipunan ng mga pandama sa halip na isang malinaw na isinalaysay na pangyayari.

Inilalarawan minsan ng mga sikologo ang mga karanasang ito bilang kusang umuusbong na mga alaala sa sariling buhay: mga alaalang biglang lumilitaw nang walang sinasadyang pagsisikap. Maaaring maging napakabisang pangganyak ng mga alaalang ito ang mga amoy, kung minsan ay nagbubunga ng matingkad na paggunita na may kasamang matinding emosyon.

Ito rin ang dahilan kung bakit maaaring maging di-inaasahang personal ang amoy na iniuugnay sa alaga.

Maaaring maamoy din ng iba ang parehong amoy pero wala silang mapansing kakaiba.

Para sa atin, hindi ito mapagkakamalan.

Nagmumula sa pag-uugnay ang pagkakaibang iyon.

Hindi kailangang kapansin-pansin sa lahat ang amoy. Ang mahalaga ay naiugnay ito ng utak sa mga paulit-ulit na karanasan. Sa paglipas ng mga taon, nahahalo ang amoy ng hayop sa mga nakagawian, lugar, haplos at damdamin.

Kaya hindi lamang sa pamamagitan ng amoy naaalala ang alaga.

Nagiging susi ang amoy na nagbubukas sa mas malawak na ugnayan ng mga alaala.

Maaaring makatulong itong ipaliwanag kung bakit bigla na lamang nagiging emosyonal ang mga tao kapag nakakatuklas sila ng lumang kumot o damit na may bakas pa rin ng amoy ng alaga nila.

Maaaring pangkaraniwan lamang ang mismong bagay.

Wala na rito ang mismong karanasan.

Kinakatawan nito ang isang yugto ng buhay kung kailan pisikal na naroon ang hayop.

At may isa pang katangian ang amoy na nagpapalakas sa mga karanasang ito: mahirap itong ilarawan sa mga salita.

Mailalarawan natin ang kulay ng balahibo ng aso o ang hugis ng mukha ng pusa. Maipapaliwanag natin kung paano natutulog noon ang isang hayop o kung saan ito gustong umupo.

Mas mahirap ilarawan nang eksakto kung ano ang amoy nila.

Marahil, bahagyang ito ang dahilan kung bakit napakalapit sa damdamin ng alaala.

Bahagi ito ng karanasan, hindi ng wika.

May kakaiba rin sa paraan ng pag-uugnay ng mga hayop sa mga pisikal na espasyong nakapaligid sa atin. Hindi lamang isang indibidwal na nilalang ang alagang hayop. Sinasakop nila ang mga silid, muwebles at nakagawian.

Nag-iiwan sila ng bakas.

Nagiging paborito nilang sulok ang isang paboritong sulok. Nagiging kanila ang isang kumot. Naiuugnay ang isang bahagi ng sofa sa hugis ng katawan nila.

Bahagi ng prosesong ito ang amoy nila.

Sa paglipas ng panahon, nagiging bahagi na ng pandamang pagkakakilanlan ng tahanan ang presensiya ng hayop.

Kaya naman lubhang nababago ng pagkawala ng alaga ang dating pamilyar na pakiramdam ng isang lugar. Maaaring walang nagbago sa mga dingding, pero iba na ang pakiramdam sa bahay.

Nagbago na ang mga tunog.

Nagbago na ang mga nakagawian.

Nagbago na ang mga amoy.

Wala na roon ang taong dating nasa lugar na iyon.

Sa ganitong diwa, hindi lang emosyonal ang pagdadalamhati. Kapansin-pansin din ang pisikal na epekto nito.

Nasanay na ang utak at katawan sa presensiya ng isa pang nilalang. Inaasahan nating maririnig, makikita at makakasalubong natin sila. Nakabuo tayo ng di-mabilang na maliliit na inaasahan kaugnay ng pag-iral nila.

At maaaring maging bahagi ng mga inaasahang iyon ang amoy.

Marahil ito ang dahilan kung bakit nakalilikha ng napakakakaibang sandali ang pamilyar na amoy matapos ang pagkawala. Saglit na tumatanggap ang utak ng impormasyong nagmula sa nakaraan, habang nananatili sa kasalukuyan ang lahat ng iba pa sa mundo.

Maaaring halos magmukha itong isang maikling pagbabalik.

Pero hindi talaga ito pagbabalik.

May pambihirang nagagawa ang alaala.

Ipinaliliwanag din nito kung bakit iniingatan ng mga tao ang mga gamit ng kanilang mga alaga kahit kaunti lang ang praktikal na pakinabang ng mga ito. Nagkakaroon ng kahulugan ang kuwelyo, laruan o kumot dahil taglay ng mga ito ang mga alaalang hindi mapapalitan ng bagong gamit.

Hindi naman materyal na halaga ang pinakamahalaga rito.

Nakabatay ito sa ugnayan.

Pag-aari ang bagay na iyon ng isang buhay na pinagsaluhan.

Kung minsan, itinatabi ng mga tao ang mga bagay na ito dahil hindi pa sila handang bumitaw. Sa ibang pagkakataon, gusto lang nilang magtago ng isang bagay na tila nag-uugnay pa rin sa kanila sa hayop.

Walang iisang paraan para pagpasyahan kung ano ang dapat itabi at kung ano ang dapat itapon.

Maaaring walang kahulugan sa isang tao ang isang kuwelyo, pero napakahalaga naman nito sa iba.

Maaaring dumating ang panahong napakasakit nang itabi ang isang kumot, samantalang ang isang larawan ay maaaring magbigay ng ginhawa.

Hindi iisang sistema ang sinusunod ng alaala.

At marahil hindi rin natin ito dapat asahan.

Nagbibigay sa atin ang makabagong teknolohiya ng pambihirang paraan para mapanatili ang mga biswal at naririnig na alaala ng mga alaga natin. Makapagtatabi tayo ng libo-libong larawan, ilang oras na video at mga rekording ng mga boses nila. Mapapanatili natin ang hitsura nila nang may pambihirang detalye.

Pero mas mahirap pa ring i-archive ang amoy.

May mga teknolohiyang nagtatangkang kilalanin, suriin o kopyahin ang mga amoy, pero hindi basta maiimbak sa isang digital na folder ang pang-araw-araw na amoy ng isang partikular na hayop.

Iba ang paraan ng pag-iral nito.

Nararanasan ito sa halip na nakikita.

Dahil dito, maaaring maging isa sa pinakamahirap maalaala ang amoy bilang bahagi ng alaala ng isang hayop.

Napapanood natin kung paano sila maglakad.

Naririnig natin ang tunog na ginagawa nila kapag gusto nila ng atensiyon.

Nakikita natin ang mukha nila.

Pero mas mahirap alalahanin nang eksakto kung ano ang amoy nila — hanggang sa may hindi inaasahang bagay na magpabalik nito.

At kapag nangyari iyon, maaaring kapansin-pansing buo ang alaala.

Hindi dahil taglay ng amoy ang buong nakaraan, kundi dahil iniugnay ng utak natin ang pandamang karanasang iyon sa lahat ng nakapaligid dito.

Kaya maaaring ipaalala sa atin ng isang pamilyar na amoy hindi lamang ang isang hayop, kundi pati ang sarili natin noong nabubuhay pa ang hayop na iyon.

Ang tahanang tinitirhan natin.

Ang mga taong nasa paligid natin.

Ang mga nakasanayan nating gawain.

Ang pagkatao natin sa partikular na yugtong iyon ng buhay natin.

Marahil ito ang pinakakaakit-akit na bahagi ng alaala: kapag inaalala natin ang mga alaga natin, madalas ding bumabalik sa isip natin ang bersiyon ng sarili nating buhay na kasa-kasama sila.

Maaaring nakasama natin ang isang hayop noong mga taon natin sa unibersidad, noong una tayong nagkaroon ng sariling apartment, sa isang relasyon, sa paglipat sa ibang lungsod, sa pagdating ng isang bata, o sa mahabang panahong puno lamang ng karaniwang mga araw.

Nagiging bahagi ng sarili nating takbo ng buhay ang buhay nila.

Kung minsan, nabubuksan ng amoy nila ang panahong iyon nang walang babala.

Papasok ang isang amoy sa silid, at bigla tayong napupunta sa ibang lugar.

Siyempre, hindi literal.

Pero kayang paliitin ng alaala ang distansiya nang nakakagulat.

Marahil ito ang dahilan kung bakit nararapat bigyan ng higit na pansin ang mga detalyeng pandama tungkol sa ating mga alaga habang kasama pa natin sila. Hindi dahil kailangan nating paghandaan ang pagkawala nila, kundi dahil binubuo ng mga detalyeng bihira nating maisip na itala ang malaking bahagi ng pagsasama natin.

Ang init ng balahibo nila.

Ang tunog ng paghinga nila.

Ang bigat ng katawan nila sa tabi natin.

Ang natatanging amoy na sa kanila lamang nagmumula.

Tila walang halaga ang mga bagay na ito habang bahagi pa sila ng pang-araw-araw na buhay.

Kalaunan, maaari silang maging ilan sa pinakamatatalik na alaalang taglay natin.

Kaya higit pa sa pisikal na katangian ang amoy ng alaga. Dahil sa mga taon ng pagiging pamilyar dito, nagiging bahagi ito ng pagkilala natin sa presensiya nila at ng paraan ng pag-aayos ng utak natin sa mga alaala ng buhay kasama sila.

At marahil ito ang dahilan kung bakit kung minsan, napapahinto tayo sa gitna ng karaniwang araw dahil sa isang hindi inaasahang amoy.

Sa isang saglit, hindi na parang malayong koleksiyon ng mga litrato ang nakaraan.

Parang abot-kamay lamang ito.

Halos kasimbilis ng pagdating nito, nawawala rin ang amoy.

Muli, nagiging pangkaraniwan ang silid.

Pero sa ilang segundong iyon, may nagbalik — hindi ang hayop mismo, kundi isang piraso ng mundong umiiral noong naroon pa sila.

At kung minsan, sapat na ang pirasong iyon para ipaalala sa atin kung gaano kalalim ang pagiging bahagi ng isang hayop sa buhay sa paligid natin.