Czy zwierzęta wyczuwają, że inne zwierzę umiera? Co nauka mówi o ich świadomości

Gdy pies nagle zaczyna poświęcać niezwykle dużo uwagi starzejącemu się towarzyszowi, kot nie chce odejść od boku ciężko chorego zwierzęcia albo słoń pozostaje blisko umierającego członka stada, trudno nie zastanawiać się, czy zwierzęta rozpoznają, że zbliża się śmierć. Czy reagują na zmiany w zachowaniu, wyczuwają coś, czego ludzie nie potrafią dostrzec, czy po prostu odpowiadają na stan znanego sobie osobnika?

Od stuleci opowieści o zwierzętach wyczuwających śmierć są częścią ludzkich obserwacji. Niektórzy właściciele opowiadają, że ich zwierzęta zdają się rozumieć, kiedy inne zwierzę zbliża się do końca życia, a inni zauważają nietypowe zachowanie na krótko przed śmiercią towarzysza. Choć takie relacje często interpretuje się jako dowód szczególnej świadomości śmiertelności, nauka przedstawia bardziej złożone wyjaśnienie. Zwierzęta mają zdolności zmysłowe, które pozwalają im wykrywać subtelne zmiany fizyczne i behawioralne, a badania dokumentują reakcje różnych gatunków na osobniki umierające i martwe. Pytanie brzmi, czy te zdolności pozwalają im rozpoznać samą śmierć, czy też reagują na oznaki, które mogą umykać ludziom.

Czy zwierzęta potrafią rozpoznać, że inne zwierzę umiera?

Zdolność rozpoznania, że inne zwierzę źle się czuje, nie musi oznaczać, że wiadomo, iż zbliża się jego śmierć. Zwierzę może zauważyć zmiany w sposobie poruszania się, oddechu, temperaturze ciała, postawie, wokalizacji lub zapachu, nie rozumiejąc przy tym, jaka dolegliwość medyczna jest ich przyczyną.

Różnice te są szczególnie interesujące u gatunków społecznych, których przedstawiciele regularnie obserwują się i wchodzą ze sobą w interakcje. Zwierzęta żyjące razem dobrze poznają wzajemne zwyczaje, ruchy i zachowania. Towarzysz, który nagle przestaje jeść, rzadziej się porusza lub inaczej reaguje na kontakty społeczne, może więc przyciągać szczególną uwagę.

Dziedzina nauki zwana tanatologią porównawczą, zajmująca się badaniem tego, jak zwierzęta postrzegają śmierć i na nią reagują, zaczęła analizować te zachowania w bardziej systematyczny sposób. Badacze sprawdzają, jakich informacji zmysłowych zwierzęta używają, by odróżniać osobniki żywe od umierających lub martwych, w tym sygnałów wzrokowych, chemicznych i dotykowych.

W przeglądzie opublikowanym w 2018 roku w czasopiśmie Philosophical Transactions of the Royal Society B badacze André Gonçalves i Dora Biro przeanalizowali dowody dotyczące różnych grup zwierząt, w tym słoni, naczelnych, waleni, ptaków i owadów. Ich praca wykazała, że reakcje na śmierć nie ograniczają się do jednego gatunku ani jednego rodzaju zachowania. W zależności od biologii i organizacji społecznej zwierzęta mogą badać zmarłe osobniki, unikać ich, dotykać ich, chronić je lub pozostawać w ich pobliżu.

Istnieje jednak ważne ograniczenie: zaobserwowanie reakcji na chorobę lub śmierć nie dowodzi, że zwierzę potrafi przewidzieć, kiedy umrze inny osobnik.

Niezwykły zmysł węchu

Jedno z najciekawszych naukowo wyjaśnień wiąże się ze zmysłem węchu zwierząt. Psy w szczególności mają wyjątkowo rozwinięty układ węchowy, który pozwala im rozróżniać sygnały chemiczne trudne lub niemożliwe do wykrycia dla ludzi.

Każdy żywy organizm wytwarza lotne związki organiczne, powszechnie znane jako VOC. Substancje te są uwalniane w procesach związanych z metabolizmem i można je znaleźć w wydychanym powietrzu, wydzielinach skórnych, moczu i innych materiałach biologicznych. Ich skład może ulegać zmianie, gdy organizm rozwija infekcję, doświadcza stanu zapalnego lub przechodzi inne zmiany fizjologiczne.

Oznacza to, że choroba może zmieniać zapach zwierzęcia, nawet gdy widoczne objawy są stosunkowo subtelne.

Badania nad psim węchem wykazały, że specjalnie wyszkolone psy potrafią rozróżniać pewne wzorce zapachowe związane z chorobami. W przeglądzie opublikowanym w 2021 roku w czasopiśmie BMC Infectious Diseases przeanalizowano badania dotyczące wykrywania różnych schorzeń, w tym infekcji, nowotworów i zaburzeń metabolicznych. Wyjaśniono w nim, w jaki sposób zmiany profilu chemicznego organizmu mogą stanowić sygnały wykrywalne przez wyszkolone psy.

Te ustalenia są szczególnie istotne przy rozważaniu, czy jedno zwierzę może rozpoznać, że inne jest poważnie chore. Pies może wykryć zmiany zapachu towarzysza, zanim jego stan stanie się oczywisty dla człowieka.

Mimo to wykrywanie choroby i przewidywanie śmierci to dwie różne umiejętności. Obecnie nie ma ugruntowanych dowodów naukowych na to, że psy potrafią niezawodnie rozpoznać samym węchem, kiedy inne zwierzę ma wkrótce umrzeć. Ich wrażliwość na zmiany chemiczne może wyjaśniać niektóre obserwacje, ale nie dowodzi, że rozumieją, iż śmierć się zbliża.

Słonie: reakcje na umierającego towarzysza

Słonie dostarczają jednych z najbardziej przekonujących przykładów reakcji zwierząt na umierające osobniki. Ich relacje społeczne są złożone, a członkowie stada utrzymują długotrwałe więzi, które mogą obejmować współpracę, ochronę i bliski kontakt fizyczny.

Badacze udokumentowali przypadki, w których słonie podchodziły do chorych lub umierających członków swojej grupy, dotykały ich trąbami, badały ich ciała, a czasem próbowały podtrzymać osobniki, które nie były już w stanie ustać.

W badaniu naukowym opublikowanym w 2019 roku przeanalizowano trzy bezpośrednio zaobserwowane przypadki dotyczące dziko żyjących słoni azjatyckich. Naukowcy rejestrowali zachowania przed śmiercią poszczególnych słoni, w jej trakcie i po niej. We wszystkich trzech przypadkach inne słonie wykazywały zachowania eksploracyjne, w tym obwąchiwanie i oględziny dotykowe. Niektóre próbowały także podtrzymywać umierające młode, a jedna dorosła samica wydawała dźwięki o wysokiej częstotliwości w obecności umierającego młodego.

Obserwacje te sugerują, że słonie reagują na stan fizyczny innych osobników swojego gatunku w sposób wykraczający poza zwykłe unikanie. Ich zachowanie może wiązać się z więzią społeczną, niepokojem i próbami udzielenia pomocy.

Słonie wykazują również duże zainteresowanie szczątkami zmarłych osobników. Obserwowano, jak oglądają kości, dotykają czaszek i kłów oraz badają miejsca, w których zginęły inne słonie.

Naukowcy zachowują jednak ostrożność w interpretowaniu tych zachowań. Słoń podchodzący do umierającego towarzysza może rozpoznawać, że dzieje się coś poważnego, niekoniecznie rozumiejąc, że śmierć jest nieunikniona. Jego zachowanie może świadczyć o próbie zareagowania na cierpienie znanego mu osobnika.

Psy i koty: czy zwierzęta domowe potrafią rozpoznać, że inne zwierzę umiera?

Zwierzęta domowe są szczególnie interesującym przedmiotem badań, ponieważ często przez wiele lat dzielą przestrzeń życiową z osobnikami innego gatunku lub innymi zwierzętami.

Psy i koty przyzwyczajają się do codziennych nawyków swoich towarzyszy, w tym ich ruchów, dźwięków, zwyczajów żywieniowych i sposobów nawiązywania kontaktu. Gdy te nawyki ulegają znaczącej zmianie, zwierzę, które pozostało przy życiu, może stać się bardziej czujne, trzymać się blisko lub zachowywać się nietypowo.

Badano również reakcje psów na śmierć innego psa. Badanie opublikowane w 2022 roku w czasopiśmie Scientific Reports dotyczyło zmian w zachowaniu psów po śmierci zwierzęcego towarzysza. Naukowcy zebrali od właścicieli informacje o zmianach zachowania, w tym o zmianie wzorców snu, spadku aktywności, zmianach apetytu i nasilonym domaganiu się uwagi.

Wyniki sugerowały, że niektóre psy zmieniają zachowanie po stracie innego psa w domu. Nasilenie tych reakcji wydawało się związane z charakterem ich wcześniejszej relacji.

Badanie to jest istotne, ponieważ pokazuje, że śmierć towarzysza może mieć konsekwencje dla pozostałych przy życiu zwierząt. Nie dowodzi jednak, że psy potrafią przewidzieć śmierć.

Kotom poświęcono znacznie mniej badań naukowych w tym konkretnym obszarze. Ich reakcje na chorobę i śmierć mogą obejmować zmiany w bliskości, interakcjach społecznych lub unikaniu, ale brakuje wystarczających dowodów, by stwierdzić, że mają specyficzną zdolność rozpoznawania zbliżającej się śmierci.

Ważne jest rozróżnienie: zwierzęta mogą dostrzegać zmiany u swoich towarzyszy, niekoniecznie rozumiejąc ich przyczynę. To, co wydaje się niezwykłą świadomością, może wynikać ze współdziałania znajomości, percepcji zmysłowej i więzi społecznej.

Dlaczego niektóre zwierzęta pozostają blisko umierających towarzyszy?

Pozostawanie przy umierającym osobniku to jedno z zachowań, które najbardziej przyciągają ludzką uwagę. Może sprawiać wrażenie celowego i opiekuńczego, a nawet przypominać zachowanie ludzi, gdy ktoś im bliski zbliża się do śmierci.

Takie obserwacje odnotowano u kilku gatunków żyjących w grupach, zwłaszcza słoni, naczelnych i waleni.

U naczelnych matki czasem przez dłuższy czas nosiły martwe młode. W badaniu porównawczym opublikowanym w 2021 roku przeanalizowano 409 udokumentowanych przypadków wśród 50 gatunków naczelnych. Wykazano, że noszenie młodych było bardziej prawdopodobne, gdy śmierć nastąpiła z przyczyn nietraumatycznych, takich jak choroba, niż w wyniku zdarzeń traumatycznych.

Jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że brak nagłych lub widocznych oznak śmierci utrudnia matce rozpoznanie, że młode już nie żyje. Matka może nadal reagować na znane sygnały fizyczne i społeczne, stopniowo dostosowując swoje zachowanie, gdy różnice stają się bardziej widoczne.

Podobne obserwacje odnotowano u delfinów i wielorybów. Niektóre matki nadal nosiły martwe młode blisko powierzchni wody, czasem przez dłuższy czas. Takie zachowania mogą wynikać z więzi macierzyńskiej i stopniowego oswajania się ze stratą potomstwa.

Pozostawanie blisko umierającego towarzysza nie musi więc oznaczać, że zwierzę wie, że śmierć jest bliska. Może to wynikać z wagi utrwalonej więzi społecznej i trudności w reagowaniu na nagłą zmianę stanu innego osobnika.

Czy zwierzęta rozpoznają zapach śmierci?

Zdolność wykrywania choroby za pomocą węchu to tylko część naukowego wyjaśnienia. Naukowcy badali również reakcje zwierząt na zmiany chemiczne zachodzące po śmierci.

Gdy tkanki biologiczne zaczynają się rozkładać, uwalniają substancje związane z rozkładem materii organicznej. Należą do nich putrescyna i kadaweryna, związki chemiczne badane pod kątem ich wpływu na reakcje zwierząt na osobniki, które umarły.

W przeglądzie z 2018 roku opublikowanym w czasopiśmie Philosophical Transactions of the Royal Society B przeanalizowano, w jaki sposób różne gatunki wykorzystują sygnały chemiczne do rozpoznawania martwych osobników własnego lub innego gatunku.

Owady dostarczają szczególnie wyraźnych przykładów. Niektóre gatunki mrówek reagują na substancje chemiczne związane z rozkładem, usuwając martwe osobniki ze swoich kolonii. W niektórych przypadkach sygnałem nie jest jednak samo pojawienie się nowej substancji chemicznej. Zachowanie polegające na usuwaniu martwych osobników może wywołać także zanik substancji zwykle obecnych na ciele żywej mrówki.

Kręgowce mogą reagować inaczej. Niektóre ryby i inne zwierzęta unikają miejsc, w których znajdują się szczątki martwych osobników, być może dlatego, że związane z nimi sygnały chemiczne wskazują na ryzyko infekcji lub niebezpieczeństwo.

Takie reakcje nie muszą świadczyć o rozumieniu śmierci. Mogą być przystosowawczymi reakcjami, które pomagają zwierzętom unikać chorób, rozpoznawać zagrożenia lub dbać o bezpieczeństwo swoich grup społecznych.

Mimo to pokazują, że śmierć dostarcza informacji sensorycznych, które inne zwierzęta potrafią wykrywać.

Czy to instynkt, świadomość czy coś więcej?

Największą trudnością w zrozumieniu reakcji zwierząt na umierające osobniki jest ustalenie, co tak naprawdę oznaczają te zachowania.

Zwierzę, które pozostaje przy umierającym towarzyszu, może reagować na przywiązanie, zmiany zapachu, nietypowe ruchy lub brak zwykłych interakcji społecznych. Te wyjaśnienia nie wykluczają się wzajemnie.

Naukowcy odróżniają rozpoznanie, że osobnik nie funkcjonuje już normalnie, od rozumienia nieodwracalności śmierci. Zwierzę może rozpoznać, że towarzysz nie reaguje, nie rozumiejąc przy tym, że tego stanu nie da się odwrócić.

To rozróżnienie jest ważne, ponieważ ludzie często interpretują zachowanie zwierząt przez pryzmat własnych emocji. Pies, który nie chce opuścić chorego towarzysza, może sprawiać wrażenie, jakby rozumiał, że śmierć jest bliska, ale samo zachowanie nie pozwala tego stwierdzić.

Między gatunkami i poszczególnymi osobnikami występują też znaczne różnice. Zwierzęta o złożonej strukturze społecznej mogą mieć więcej okazji do zdobywania wiedzy o chorobie, urazach i śmierci poprzez powtarzające się kontakty. Na ich reakcje mogą wpływać wcześniejsze doświadczenia, relacje i zdolności sensoryczne.

Obecnie nie ma naukowego konsensusu co do tego, czy zwierzęta potrafią przewidzieć dokładny moment śmierci innego osobnika. Coraz więcej badań potwierdza natomiast, że wiele gatunków potrafi wykrywać istotne zmiany u innych zwierząt i reagować na ich fizyczne oraz społeczne konsekwencje.

Co to mówi o zwierzęcym doświadczeniu straty

Zdolność rozpoznawania zmian w stanie towarzysza ma znaczenie wykraczające poza zwykłą ciekawość naukową. Skłania do uważniejszego rozumienia więzi, jakie nawiązują między sobą zwierzęta, oraz sposobów, w jakie reagują na ich zerwanie.

Po śmierci innego zwierzęcia pozostały przy życiu pupil może stać się cichszy, mniej aktywny, bardziej zależny od opiekuna lub nietypowo zainteresowany znanymi miejscami i codziennymi zwyczajami. Nie należy automatycznie interpretować tych zmian jako żałoby, ale mogą one wskazywać, że zwierzę reaguje na istotną zmianę w swoim otoczeniu społecznym.

Dla opiekunów rozpoznanie tych zmian może być ważne. Utrzymywanie znanych zwierzęciu rutyn, poświęcanie mu uwagi i monitorowanie jego zdrowia mogą pomóc mu przystosować się do nieobecności towarzysza. O utrzymujących się zmianach apetytu, zachowania lub aktywności należy również porozmawiać z weterynarzem, zamiast przypisywać je wyłącznie cierpieniu emocjonalnemu.

Zrozumienie reakcji zwierząt na śmierć nie wymaga zakładania, że każdy gatunek doświadcza śmiertelności tak samo jak ludzie. Wymaga uznania, że zwierzęta gromadzą informacje za pomocą zmysłów i zachowań społecznych, które mogą się znacznie różnić od naszych.

Inne rozumienie ostatnich chwil

Nauka nie ustaliła jeszcze, czy zwierzęta naprawdę wiedzą, kiedy inny osobnik wkrótce umrze. Badania wykazały jednak, że potrafią wykrywać zmiany związane z chorobą, reagować na nietypowe warunki fizyczne oraz w złożony sposób reagować na umierających i martwych towarzyszy.

Ich niezwykły węch, wrażliwość na ruch i świadomość relacji społecznych mogą wyjaśniać zachowania, które od dawna wydawały się ludzkim obserwatorom tajemnicze.

Być może najważniejsza różnica polega na tym, że rozpoznanie śmierci niekoniecznie wymaga rozumienia jej w taki sam sposób jak ludzie. Zwierzę może nie pojmować nieodwracalności śmierci, a mimo to zauważać zmiany u znanego sobie towarzysza, reagować na jego bezbronność i odczuwać jego nieobecność.

Te obserwacje przypominają nam, że doświadczenie choroby, rozłąki i straty nie dotyczy wyłącznie ludzi. Choć dokładna natura świadomości zwierząt pozostaje otwartą kwestią naukową, dowody wskazują, że ich reakcje na ostatnie etapy życia zasługują na więcej uwagi, niż tradycyjnie im poświęcano.